Tony

Tradycyjnie tony do śpiewania psalmów dopasowywane były do modusu antyfony, która była śpiewana przed psalmem lub kantykiem. Ja zdecydowałem się jednak przypisać ton w jego podstawowej formie, z jednym zakończeniem, do konkretnego psalmu. W przypadku psalmów incipit śpiewa się tylko raz, na początku; od wersu drugiego śpiewa się już wyłącznie tenor, z pominięciem incipitu. Kantyki z Nowego Testamentu w dni powszednie wykonuje się na tonach prostych, powtarzając incipit przy każdym wersie — także w doksologii, która je zamyka. W niedziele, święta i uroczystości kantyki z Nowego Testamentu otrzymują ton uroczysty, który również do nich przypisałem.

Budowa tonu psalmowego

Ton psalmowy to krótka formuła, na którą „nakłada się” kolejne wersety. Każdy werset dzieli się gwiazdką (*) na dwie części, a każda część kończy się kadencją:

incipit (intonacja) — dwie, trzy nuty wprowadzające na tenor;
tenor — dźwięk recytacji, na którym śpiewa się większość tekstu, bez rytmu, w tempie mowy;
flexa (+) — małe opadnięcie głosu na końcu bardzo długiej pierwszej części wersetu, by złapać oddech; tylko w tonach prostych;
medianta (*) — kadencja kończąca pierwszą część wersetu;
terminacja — kadencja kończąca cały werset.

Tak wyglądają te części w prostym tonie I:

Podkreślenie oznacza incipit: podkreślone są sylaby, na które przypada, Błogosławiony człowiek… W psalmach i antyfonach stoi ono na początku, w Benedictus, Magnificat i Nunc dimittis — na początku każdego wersetu, również w doksologii po nich; w tonie wędrującym także przed terminacją. Pogrubienie oznacza akcent kadencji, kursywa — nutę przygotowującą. Incipit ma tyle sylab, ile nut (nuty połączone łukiem śpiewa się na jednej sylabie). W psalmach i kantykach po incipicie zawsze zostaje przynajmniej jedna sylaba na tenor, tak że każdy wers śpiewa się na dźwięku recytacji. Tak jest w Magnificacie na uroczystym tonie II:

Uwielbia dusza moja Pana *

Incipit tonu II uroczystego ma trzy nuty (f, g–f, f–b) i przypada na U-wiel-bia; du- idzie na tenor, a medianta z trzema nutami przygotowującymi zaczyna się na -sza.

Pauzy pokazują oddech, a nie wartość do odliczania: po flexie (+) ósemkowa, bo to tylko szybkie zaczerpnięcie powietrza, po mediancie (*) ćwierćnutowa, bo tu robi się wyraźny przystanek przed drugą częścią wersetu.

Kadencja ma jeden albo dwa akcenty: nuty, które trzeba położyć na akcentowanej sylabie. Przed akcentem bywają nuty przygotowujące, śpiewane na sylabach nieakcentowanych. W polszczyźnie akcent pada zwykle na przedostatnią sylabę, więc kadencja jednoakcentowa obejmuje najczęściej ostatnie słowo, a dwuakcentowa — dwa ostatnie albo jedno długie.

Nuty w nawiasie to nuty dodatkowe: śpiewa się je tylko wtedy, gdy jest na nie sylaba. W kadencji dwuakcentowej stoją między akcentami. Gdy między akcentami jest jedna sylaba (np. Pá-na Bó-ga), idzie ona na nutę po nawiasie, a nutę w nawiasie się pomija; gdy dwie (np. Bó-ga na-szé-go), pierwsza z nich (ga) przypada na nutę w nawiasie, a druga (na) — na nutę następną. Po ostatnim akcencie kadencji jest zawsze jedna sylaba, więc wersetu nie kończy słowo akcentowane na trzecią sylabę od końca (np. zgrze-szý-li-śmy); tekst stawia wtedy -śmy wcześniej: cośmy słyszeli i poznali.

W nutach akcent oznacza kreska nad nutą (´). Na taką nutę przypada sylaba akcentowana — w zależności od długości słowa jest to akcent wyrazowy albo akcent poboczny. Akcent wyrazowy to główny akcent słowa, w polszczyźnie zwykle na przedostatniej sylabie. Słowa czterosylabowe i dłuższe mają oprócz niego słabszy akcent poboczny, na pierwszej sylabie: błogosławiony, upodobanie. W słowach krótszych każdy akcent kadencji trafia na akcent wyrazowy osobnego słowa. Długie słowo może natomiast samo wypełnić kadencję dwuakcentową: pierwszy akcent przypada wtedy na akcent poboczny, drugi — na wyrazowy, jak w słowie dwuakcentowiec.

W nutach poniżej pod kadencjami nie stoi tekst psalmu, tylko słowo pokazujące jej kształt: dwuakcentowiec — dwa akcenty; akcent, jedyny, pojedynczy, pojedynczego — jeden akcent poprzedzony kolejno żadną, jedną, dwiema albo trzema nutami przygotowującymi.

Typy tonów psalmowych

Proste (ferialne, powszednie)

Ton prosty służy do psalmów i kantyków ze Starego Testamentu przez cały rok i do kantyków z Nowego Testamentu w dni powszednie. Ma flexę, krótką mediantę i terminację, a incipit śpiewa się tylko w pierwszym wersecie; kolejne zaczyna się wprost od tenoru. Przy kantykach z Nowego Testamentu incipit powtarza się przy każdym wersecie.

Uroczyste (solenne, świąteczne)

Ton uroczysty jest bogatszy: dłuższy incipit, ozdobniejsza medianta, kilka nut na jednej sylabie. Incipit śpiewa się przy każdym wersecie, a flexy nie ma. Śpiewa się na nim kantyki z Nowego Testamentu — Benedictus w Jutrzni i Magnificat w Nieszporach — w niedziele, święta i uroczystości.

Przypisanie tonów

Tony przypisałem do poszczególnych psalmów zgodnie ze średniowieczną łacińską rymowanką. Jest to moja propozycja — w tym brewiarzu nie ma opracowanych melodii antyfon, które determinowałyby ton psalmowy. Można użyć dowolnego tonu wedle upodobania.

Omnibus est primus, sed et alter tristibus aptus,

tertius iratus, quartus dicitur fieri blandus,

quintum da laetis, sextum pietate probatis;

septimus est iuvenum, sed postremus sapientum.

Co tłumaczy się następująco:

Pierwszy jest dla wszystkich, drugi zaś przystoi smutnym,

trzeci jest gniewny, czwarty zwą łagodnym,

piąty daj radosnym, szósty wypróbowanym w pobożności;

siódmy jest dla młodych, a ostatni dla mędrców.

Oznacza to, że poszczególne tony mają swój „nastrój”:

Ton	W rymowance	Nastrój
I	omnibus	poważny, do powszechnego użytku
II	tristibus aptus	smutny, skupiony — pokuta, lament
III	iratus	gwałtowny, porywczy — gniew, napomnienie
IV	blandus	łagodny, czuły — prośba, ufność
V	laetis	radosny — dziękczynienie, uwielbienie
VI	pietate probatis	pobożny, spokojny — modlitwa, pociecha
VII	iuvenum	młodzieńczy, żywy — triumf, wezwanie
VIII	sapientum	mądry, stateczny — pouczenie, wyznanie

Poza ośmioma tonami jest jeszcze ton wędrujący (tonus peregrinus), który nie należy do żadnego modusu. Jako jedyny ma dwa tenory, a w pierwszej części wersetu i g w drugiej, i przed drugą kadencją powtarza incipit — ale tylko w wersecie, który incipitem się zaczyna; wersety śpiewane bez incipitu w pierwszej części nie mają go też w drugiej. Tradycyjnie śpiewa się na nim Psalm 114 razem z Psalmem 115, które w Wulgacie tworzą jeden psalm, In exitu Israel. W liturgii luterańskiej tonus peregrinus był też używany do Magnificatu: na nim opiera się niemiecki Magnificat Meine Seel erhebt den Herren, który Johann Sebastian Bach opracował w kantacie BWV 10. Dlatego w tym brewiarzu na tonie wędrującym śpiewa się Psalm 114 (Psalm 115 ma własny ton, III) oraz Magnificat w poniedziałki i środy.

Bez powtórzeń w jednej godzinie

W jednej godzinie — Jutrzni, Nieszporach, Komplecie — każdy psalm i kantyk ma inny ton. Ton prosty i ton uroczysty o tym samym numerze to dwa różne tony. Tam, gdzie rymowanka dałaby dwóm psalmom tej samej godziny ten sam ton albo ton kantyku z Nowego Testamentu, psalm dostał ton pokrewny nastrojem. Psalmy 114 i 115 jako jeden psalm mają wspólny ton wędrujący, który poza tym pojawia się najwyżej raz w godzinie.

Kantyki ze Starego Testamentu

Kantyki ze Starego Testamentu w Jutrzni traktuje się jak psalmy: każdy ma swój ton prosty, dobrany według tej samej rymowanki.

Kantyki z Nowego Testamentu

Ton uroczysty śpiewa się w niedziele, święta i uroczystości — w I Nieszporach, w Jutrzni i w II Nieszporach — a także w wigilie i w oktawie Wielkanocy. Wybiera się go według okresu liturgicznego, osobno dla Benedictus i dla Magnificat:

Okres	Benedictus	Magnificat
Adwent	IV	III
Narodzenie Pańskie	V	IV
Epifania	VII	VIII
Przedpoście	VIII	I
Post	II	VI
Męka Pańska	III	II
Wielkanoc	VII	V
Zesłanie Ducha Świętego	VI	VII
Trinitatis	I	VI
Koniec roku kościelnego	III	VIII

Nunc dimittis w Komplecie traktuje się tak samo: ton uroczysty według okresu — Adwent VI, Narodzenie Pańskie VIII, Epifania I, Przedpoście IV, Post II, Męka Pańska II, Wielkanoc V, Zesłanie Ducha Świętego VII, Trinitatis VIII, koniec roku kościelnego VI.

Wyjątkiem jest Triduum: w Wielki Czwartek, Wielki Piątek i Wielką Sobotę Benedictus, Magnificat i Nunc dimittis śpiewa się na prostym tonie II.

W pozostałe dni kantyki śpiewa się na tonach prostych, przypisanych dniu tygodnia. W sobotę wieczorem Magnificatu nie ma w tabeli, bo są to już I Nieszpory niedzieli, z tonem uroczystym:

Dzień	Benedictus	Magnificat	Nunc dimittis
poniedziałek	I	peregrinus	VIII
wtorek	VIII	VII	I
środa	IV	peregrinus	VII
czwartek	V	VIII	III
piątek	II	VI	II
sobota	VI	—	I

Responsorium

Responsoria mają własne tony: tony responsoryjne. Są to tony psalmowe bez incipitu — każda część responsorium zaczyna się wprost od tenoru — i bez flexy. Historycznie responsoria śpiewano na osobnych, bogatszych melodiach; tony responsoryjne w tym brewiarzu są uproszczeniem, które pozwala zaśpiewać każde responsorium z tych samych formuł co psalmy.

Repetendum — druga połowa responsum, powtarzana po wersusie — jest zawsze terminacją: tenor i kadencja końcowa, tak że samo brzmienie mówi, że to odpowiedź. Responsum kończy się więc mediantą i repetendum; długie responsum śpiewa się przed nim w kilku obiegach tonu (medianta, terminacja, medianta…), po jednym półwersecie na linię, jak psalm. Wersus kończy się mediantą, a repetendum po nim jest jego terminacją. Doksologia to jeden obieg tonu. Ton jest uroczysty w niedziele, święta i uroczystości — w I Nieszporach, w Jutrzni, w II Nieszporach i w Komplecie — w wigilie i w oktawie Wielkanocy, także w Triduum, a prosty w pozostałe dni; jego numer to pierwszy z tonów I–VIII, na którym w tej godzinie nie śpiewa się niczego innego.

Tak wygląda prosty ton responsoryjny I: